Gmina Rutka-Tartak położona jest w północno-wschodniej części kraju, w dorzeczu Niemna i Szeszupy oraz jej dopływów. Według podziału fizjograficznego Polski teren gminy znajduje się na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, będącym częścią Pojezierza Wschodniobałtyckiego. Długość geograficzna 22053`– 23004`, szerokość geograficzna 54011`– 54024`. Teren gminy stanowi skrajna północno-wschodnia część powiatu suwalskiego i województwa podlaskiego. Gmina sąsiaduje: od strony zachodniej z gminą Wiżajny, od strony południowej z gminą Jeleniewo, od strony południowo-wschodniej z gminą Szypliszki, od strony północno-wschodniej z Litwą. Teren gminy zajmuje powierzchnię 9232 ha. Rutka-Tartak jest gminą wybitnie rolniczą: 65% areału zajmują grunty użytkowane rolniczo i obejmują tereny o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Obecnie gmina Rutka-Tartak liczy 28 wsi, 27 sołectw, w których na obszarze 10 346 ha zamieszkuje 2589 osób.
Środowisko przyrodnicze
Krajobraz lodowcowo-rzeczny
Proces rzeźbotwórczy wykształcił zlokalizowany w wąwozie sandr Szeszupy, sąsiadujący z polodowcowym krajobrazem moren czołowych i dennych pozostawionym przez zlodowacenie plejstocenskie. Wysokości względne przekraczają 120 m i należą do największych w północno-wschodniej części kraju.
Region geobotaniczny
Teren gminy znajduje sie w Okręgu Suwalskim, Krainy Suwalsko-Augustowskiej, Działu Północnego, Prowincji Środkowoeuropejskiej Holarktydy. Niewątpliwym bogactwem terenu jest jego różnorodność biocenotyczna. W zagłębieniach terenowych występują tu łąki wilgotne i lasy łęgowe, na wzniesieniach i ich zboczach występują suche łąki, murawy oraz fragmenty lasów grądowych i borów mieszanych.
Fauna i flora
Trudne warunki klimatyczno-glebowe gminy ograniczają możliwości występowania niektórych – ciepłolubnych zwłaszcza – przedstawicieli fauny i flory. Jednakże surowe warunki klimatyczne powodują, że przedstawiciele występujących tu gatunków często są dorodniejsze, osiągają większe rozmiary niż w innych regionach kraju, co może być magnesem przyciągającym turystów pragnących zdobyć ładne trofea myśliwskie.Trudniejsze warunki rekompensowane są także różnorodnością biocenoz. Wśród bogatej flory suchych pagórków i wilgotnych łąk odnaleźć można wiele gatunków rzadko spotykanych i chronionych okazów fauny i flory.
Pochodzenie gleb
Gleby na terenie gminy zostały wytworzone głównie z glin zwałowych glacjału bałtyckiego – substadiału pomorskiego oraz przecinających gminę pasem wzdłuż rzeki Szeszupy piasków glacjofluwialnych. Podłoże stanowią margle, wapienie i opoki z okresu górnej kredy oraz w niewielkim stopniu piaski i iły oligoceńskie. Na terenie gminy występują głównie gleby brunatne (właściwe i wyługowane) oraz gleby przemyte (pseudobielicowe) wytworzone ze żwirów i piasków gliniastych oraz glin zwałowych. Walory użytkowe gleb charakteryzuje ich przynależność do kompleksów glebowych, głównie żytniego – bardzo dobrego, a na sandrze Szeszupy – żytniego dobrego i słabego.
Historia
Znajdujące się do XIII wieku na pograniczu kultury litewskiej i jaćwieskiej ziemie dzisiejszej gminy Rutka-Tartak od roku 1422 znalazły się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Położone w centrum Puszczy Mereckiej opierały się szerszym procesom osadniczym i jeszcze w roku 1559 w spisach dóbr traktowane były jako zasobna w zwierzynę puszcza. Pierwszymi osadnikami byli tu drwale, osacznicy, bartnicy, smolarze i rudnicy przeważnie pochodzenia litewskiego. Pierwsze osady pojawiły się tu w XVII wieku. Wśród nich źródła wymieniają istniejącą w roku 1642 osadę Pobondzie. Prawdopodobnie wcześniej powstał dwór w Kadaryszkach, w którym w 1655 roku mieściło się starostwo. Z tamtego okresu pochodzą również wsie Ejszeryszki (1654), Postawelek (1667), Wingrany i Bondziszki.
W drugiej połowie XVII stulecia w pobliżu dworu Kadaryszki rozwinęły się dwie niewielkie , położone blisko siebie osady rudników i drwali: Rudka i Tartak.
Obecnie nazwa Rutka-Tartak weszła do urzędowego użycia dopiero na początku XX stulecia / pierwsze poświadczenie źródłowe dla tej nazwy pochodzi z 1905 roku, choć sporadycznie używano jej już w latach 30.XiX wieku/ .
Przed rozbiorami Rutka-Tartak należała do starostwa kadaryskiego. W zakresie administracji kościelnej Rutka i Tartak wchodziły w skład parafii Lubowo( po jej przedzieleniu granicą państwową Rutka – Tartak sama stała się parafią .
W pierwszej połowie XIX wieku wieś Rutka-Tartak przeżywała stagnację. W tym czasie wsie Rutka i Tartak liczyły 23 osadników, gospodarujących na 460 morgach. W Tartaku funkcjonowała też karczma wiejska. Pewien, choć powolny rozwój zarysował się dopiero przy końcu XIX stulecia. Rutka wówczas liczyła 19 dymów i 180 mieszkańców.
25 maja 1831 roku pod Rutką doszło do potyczki pomiędzy wojskiem rosyjskim, a powstańczym oddziałem majora Antoniego Puszeta .
W 1864 roku władze carskie w miejsce uznawanego dotąd także w administracji cywilnej podziału na parafie wprowadziły podział na gminy, jako najniższe jednostki administracyjne . Powiat suwalski podzielono wówczas na 14 gmin w tym gminę Kadaryszki, w skład której wchodziła Rutka. Jednym z pierwszych wójtów w Rutce był Lutyński . W Rutce funkcjonowała szkoła gminna, która nie cieszyła się jednak dużym powodzeniem . W 1898 roku do szkoły w Rutce uczęszczało 10 uczniów jesienią, 20 zimą, zaś gdy tylko stopniały śniegi szkoła świeciła pustkami-frekwencję uczniów wyznaczał kalendarz prac polowych.
Wsie gminne oraz inne z terenu gmin, znacznie ucierpiały w trakcie kampanii jesiennej 1914 roku. W wyniku działań wojennych zniszczono zasiewy, wojska niemieckie rekwirowały konie i rabowały trzodę, drób, bydło. Dopuszczały się gwałtów na ludności. W gminie Kadaryszki straty oszacowano na sumę 211411 rubli .
Po odzyskaniu niepodległości utrzymano przedwojenny podział administracyjny. Siedzibą gminy Kadaryszki była Rutka-Tartak ( 42 wsie, 4 osady i 8 folwarków).
Rozporządzeniem wojewody białostockiego z 14 października 1933 roku dokonano podziału gmin na gromady, także Rutka-Tartak uzyskała status gromady .
W gromadzie Rutka-Tartak funkcjonowały : urząd gminny i pocztowy, szkoła oraz posterunek policji a w 1937 roku wybudowano obiekt w Rutce-Tartak (dziś najstarsza strażnica w Polsce) przeniesiono do niej kompanię „Wiżajny”.
W okresie międzywojennym w gminie Rutka-Tartak prężnie rozwijał się ruch ludowy. W 1936 roku na tle trudnej dla rolnictwa sytuacji gminie doszło do wystąpień chłopskich, ponad 1000 ludzi uzbrojonych w kije z gmin Kadaryszki i Wiżajny protestowało przed urzędem gminnym w Rutce-Tartak. Interweniowała policja .
Po wybuchu wojny, 04 września 1939 roku pododdział niemieckich kolarzy dokonał wypadu na Rutkę –Tartak, lecz został odparty przez ułanów Suwalskiej Brygady Kawalerii. 24 września przez Szypliszki i Rutkę –Tartak przeszłą zmotoryzowana kolumna wojsk radzieckich, maszerująca na Suwałki . Obie wsie podobnie jak cała Suwalszczyzna, dostały się pod okupację niemiecką . W gminie Rutka-Tartak funkcjonowała placówka Armii Krajowej oraz operowały oddziały partyzanckie AK, pod Rutką-Tartak miał swój bunkier ziemny patrol starszego sierżanta Stefana Liszkowskiego „Kaczora” .
Po zakończeniu II wojny światowej ( Rutka-Tartak została wyzwolona 23 października 1944 roku) przywrócono przedwojenny podział administracyjny .
Rutka-Tartak stałą się siedzibą gromady dla wsi: Baranowo, Folusz, Poszeszupie, Jasionowo, Kadaryszki, Pobondzie, Potopy, Rowele, Rutka, Smolnica, Trzcianka, Wingranki, Ignatowizna (gromada Kupowo) .
Na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1972 roku z dniem 1 stycznia roku następnego zlikwidowano gromady, przywracając podział na gminy/ Rutka-Tartak 28 wsi/ ponownie została siedzibą gminy .
01 lipca 1976 roku gmina Rutka-Tartak została zlikwidowana, zaś jej sołectwa zasiliły gminy Wiżajny, Jeleniewo i Szypliszki. Ten stan rzeczy trwał do 1984 roku. Wówczas restaurowano gminę w Rutce-Tartak, powracając do stanu poprzedniego, jedynie Sidory pozostały w gminie Jeleniewo . Od 01 lipca 1986 roku przeniesiono do gminy Wiżajny Jodoziory i Polimonie .
Gmina Rutka-Tartak zarówno pod względem powierzchni 92 km kw.), jak i ludności (2408 mieszkańców według stanu z 2004r) jest najmniejszą w regionie. Sama wieś gminna rozwinęła się po wojnie i liczy obecnie 480 mieszkańców.
Na wniosek mieszkańców wsi Jodoziory, Kleszczówek, Polimonie i Smolniki , Rada Ministrów Rozporządzeniem z dnia 28 lipca 2009 r. z dniem 1 stycznia 2010 r. włączyła w/w wsie o łącznej powierzchni 1105 ha do dotychczasowego obszaru gminy Rutka-Tartak z gminy Wiżajny.
Obszar ten zamieszkuje 247 osób.
Obecnie na dzień 01.01.2010 r. Gmina Rutka-Tartak liczy 28 wsi, 27 sołectw, w których na obszarze 10 346 ha zamieszkuje 2589 osób.
